กรุงเทพฯ ไม่ควรแบกเศรษฐกิจไทยเพียงลำพัง เปิดทางเมืองรองเป็นเครื่องยนต์ใหม่ ดันไทยสู่ประเทศรายได้สูง

หากประเทศไทยต้องการก้าวสู่การเป็นประเทศรายได้สูงภายในปี 2037 เศรษฐกิจไทยจำเป็นต้องเติบโตเร็วกว่าในอดีตอย่างมาก โดยธนาคารโลกประเมินว่า GDP ต่อหัวที่แท้จริงของไทยจะต้องเติบโตเฉลี่ย 5.4% ต่อปี เพิ่มขึ้นจากค่าเฉลี่ยเพียง 2.2% ในช่วงปี 2021–2024

โจทย์สำคัญจึงไม่ใช่แค่การทำให้เศรษฐกิจเติบโต แต่คือการเพิ่มผลิตภาพให้ได้มากขึ้น และหนึ่งในกุญแจสำคัญที่อาจช่วยปลดล็อกการเติบโตของประเทศได้ก็คือ “การพัฒนาเมือง”

 

ประเด็นนี้เป็นหนึ่งในโจทย์สำคัญที่ Bnomics ธนาคารกรุงเทพ หยิบมาวิเคราะห์ผ่านรายงาน Thailand Cities of the Future: Urban Foundations for a High-Income Economy ของธนาคารโลก โดยชี้ให้เห็นว่า ปัจจุบันคนไทยประมาณ 6 ใน 10 คนอาศัยอยู่ในเขตเมือง และในช่วงปี 2010–2020 พื้นที่เมืองมีส่วนช่วยสร้างการเติบโตของ GDP ประเทศเกือบ 89%

ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่า เมืองเป็นมากกว่าพื้นที่อยู่อาศัย แต่เป็นจุดรวมของแรงงาน ธุรกิจ เงินทุน และองค์ความรู้ที่ช่วยขับเคลื่อนเศรษฐกิจ อย่างไรก็ตาม ประเทศไทยยังใช้ศักยภาพของเมืองได้ไม่เต็มที่ เนื่องจากกิจกรรมทางเศรษฐกิจส่วนใหญ่ยังคงกระจุกตัวอยู่ในกรุงเทพฯ และปริมณฑล

กรุงเทพฯ ศูนย์กลางเศรษฐกิจที่มาพร้อมต้นทุนความแออัด

ปฏิเสธไม่ได้ว่า กรุงเทพฯ ยังคงเป็นหัวใจสำคัญของเศรษฐกิจไทย โดยในปี 2023 กรุงเทพฯ สร้างผลผลิตทางเศรษฐกิจได้มากกว่า 6 ล้านล้านบาท และเมื่อรวมกับปริมณฑล ตัวเลขจะเพิ่มขึ้นเป็นประมาณ 8.6 ล้านล้านบาท หรือเกือบครึ่งหนึ่งของเศรษฐกิจทั้งประเทศ

การที่ผู้คนและธุรกิจมารวมตัวกันในพื้นที่เดียวกันช่วยสร้างข้อได้เปรียบทางเศรษฐกิจ ทั้งตลาดขนาดใหญ่ แรงงานที่มีความหลากหลาย และบริการเฉพาะทางที่เมืองขนาดเล็กอาจไม่มี

แต่การกระจุกตัวมากเกินไปก็มาพร้อมต้นทุนที่สูงขึ้นเช่นกัน

รายงานธนาคารโลกระบุว่า ปัญหาการจราจรสร้างต้นทุนทางเศรษฐกิจให้กับกรุงเทพฯ และปริมณฑลในระดับสูง ขณะที่ประชากรในเขตเมืองของกรุงเทพฯ เพียง 28.9% เท่านั้น ที่อาศัยอยู่ในระยะ 1 กิโลเมตรจากสถานีรถไฟฟ้าหลัก เมื่อเทียบกับฮ่องกงที่ 76.1% และกรุงโซลที่ 67.1%

ปัญหาการเดินทางจึงไม่ได้กระทบแค่คุณภาพชีวิตของคนเมือง แต่ยังหมายถึงเวลาที่สูญเสียไป ต้นทุนการขนส่งที่เพิ่มขึ้น รวมถึงโอกาสในการทำงานและดำเนินธุรกิจที่ลดลง

นอกจากความแออัดแล้ว กรุงเทพฯ ยังเผชิญความเสี่ยงจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ทั้งอุณหภูมิที่สูงขึ้นและปัญหาน้ำท่วมในพื้นที่ลุ่มต่ำ ซึ่งหากกรุงเทพฯ เกิดภาวะหยุดชะงัก ผลกระทบก็อาจลุกลามไปถึงโรงงาน ร้านค้า และห่วงโซ่อุปทานทั่วประเทศ

ดังเช่นเหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ในปี 2011 ที่ส่งผลกระทบต่อพื้นที่อุตสาหกรรมสำคัญในภาคกลาง และสะท้อนให้เห็นว่าความเสี่ยงของเมืองหลวงไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในพื้นที่กรุงเทพฯ เท่านั้น

ดังนั้น กรุงเทพฯ ยังคงต้องเติบโตต่อไป แต่ควรเป็นการเติบโตที่มาพร้อมระบบขนส่งที่สะดวกขึ้น ระบบระบายน้ำที่มีประสิทธิภาพ และบริการสาธารณะที่ดีขึ้น มากกว่าการดึงกิจกรรมทางเศรษฐกิจทุกอย่างเข้ามากระจุกตัวเพิ่มขึ้น

เมืองรองไม่จำเป็นต้องเป็นกรุงเทพฯ แห่งที่สอง

อีกหนึ่งทางเลือกสำคัญของเศรษฐกิจไทย คือการเปิดโอกาสให้เมืองรองเข้ามามีบทบาทมากขึ้น โดยประเทศไทยมีเมืองที่มีจุดแข็งแตกต่างกันอยู่แล้ว ไม่ว่าจะเป็น

1. ชลบุรี ซึ่งเป็นฐานอุตสาหกรรมสำคัญ
2. เชียงใหม่และภูเก็ต ที่มีศักยภาพด้านการท่องเที่ยวและบริการ
3. ขอนแก่นและนครราชสีมา ซึ่งเป็นศูนย์กลางด้านการศึกษา การแพทย์ และการค้าของภูมิภาค
4. หาดใหญ่–สงขลา ที่มีบทบาทเชื่อมโยงเศรษฐกิจภาคใต้กับประเทศเพื่อนบ้าน

อย่างไรก็ตาม การมีประชากรและธุรกิจเข้ามาอยู่รวมกันมากขึ้น ไม่ได้หมายความว่าเมืองนั้นจะมีผลิตภาพทางเศรษฐกิจสูงขึ้นโดยอัตโนมัติ

ในทางเศรษฐศาสตร์ การที่ผู้คนและธุรกิจรวมตัวกันในพื้นที่ที่มีความหนาแน่นเหมาะสม จะช่วยให้ผู้ประกอบการเข้าถึงลูกค้าและแรงงานได้ง่ายขึ้น เกิดการแลกเปลี่ยนความรู้ระหว่างกัน และช่วยลดต้นทุนการให้บริการบางประเภท ซึ่งเรียกว่า “Agglomeration Economies” หรือประโยชน์ทางเศรษฐกิจจากการรวมตัวของกิจกรรมต่างๆ

แต่รายงานธนาคารโลกพบว่า เมืองต่างๆ ของไทยยังได้รับประโยชน์ด้านผลิตภาพจากการรวมตัวของคนและธุรกิจน้อยกว่าที่ควรจะเป็น

สาเหตุสำคัญคือ ความหนาแน่นของประชากรเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ หากระบบเดินทางไม่สะดวก พื้นที่ธุรกิจไม่เชื่อมโยงกัน หรือขาดแคลนแรงงานที่มีทักษะตรงกับความต้องการของตลาด การรวมตัวของผู้คนก็อาจไม่ได้สร้างประโยชน์ทางเศรษฐกิจมากนัก แต่กลับกลายเป็นเพียงปัญหาความแออัดที่เพิ่มขึ้น

เปลี่ยนจากเศรษฐกิจที่มีเครื่องยนต์เดียว สู่เครือข่ายเมืองที่เติบโตไปด้วยกัน

แนวทางที่ธนาคารโลกเสนอ คือการพัฒนาระบบเมืองแบบหลายศูนย์กลาง โดยให้แต่ละเมืองใช้จุดแข็งของตัวเองให้เกิดประโยชน์สูงสุด พร้อมเชื่อมโยงเศรษฐกิจระหว่างกันอย่างเป็นระบบ

ในโมเดลนี้ กรุงเทพฯ ยังคงทำหน้าที่เป็นประตูเชื่อมต่อเศรษฐกิจโลก เป็นศูนย์กลางด้านการเงิน องค์ความรู้ และตลาดผู้บริโภคขนาดใหญ่ ขณะที่เมืองอื่นๆ สามารถต่อยอดอุตสาหกรรมและบริการที่ตัวเองมีความเชี่ยวชาญได้

ตัวอย่างเช่น มหาวิทยาลัยในขอนแก่นสามารถเป็นแหล่งพัฒนาบุคลากรด้านเทคโนโลยี โรงงานในชลบุรีเป็นฐานการผลิตสินค้าอุตสาหกรรม ส่วนกรุงเทพฯ ทำหน้าที่เป็นแหล่งเงินทุนและช่องทางเชื่อมต่อกับตลาดต่างประเทศ

เมื่อทั้งสามพื้นที่เชื่อมโยงกันได้อย่างมีประสิทธิภาพ ธุรกิจในชลบุรีก็สามารถเข้าถึงบุคลากรที่มีความสามารถจากขอนแก่น ขณะที่ผู้ประกอบการในขอนแก่นก็มีโอกาสทำธุรกิจกับโรงงานในภาคตะวันออกได้ โดยไม่จำเป็นต้องย้ายกิจการเข้ามาตั้งอยู่ในกรุงเทพฯ

การสร้างเครือข่ายเมืองลักษณะนี้จำเป็นต้องอาศัยหลายปัจจัยร่วมกัน ทั้งระบบขนส่ง โครงสร้างพื้นฐานดิจิทัล การพัฒนาบุคลากร และการบริหารจัดการเมืองที่สามารถประสานงานระหว่างพื้นที่ได้

ลงทุนที่ไหน อาจสำคัญพอๆ กับลงทุนมากแค่ไหน

อีกประเด็นที่น่าสนใจจากรายงานธนาคารโลก คือการจำลองผลลัพธ์ของการลงทุนเพื่อเพิ่มผลิตภาพของเมือง โดยเปรียบเทียบการจัดสรรเงินลงทุนประมาณ 20,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ ระหว่างกรุงเทพฯ และเมืองรอง 11 แห่ง ภายใต้ 3 สถานการณ์

ผลการจำลองพบว่า หากจัดสรรเงินลงทุนให้กรุงเทพฯ 80% และเมืองรอง 20% จะทำให้ GDP ต่อหัวของไทยในปี 2050 สูงกว่ากรณีฐาน 11.6% แต่หากปรับสัดส่วนเป็นการลงทุนในเมืองรอง 80% และกรุงเทพฯ 20% ผลลัพธ์จะทำให้ GDP ต่อหัวสูงกว่ากรณีฐาน 12.4%

ที่น่าสนใจคือ แม้การลงทุนที่เน้นกรุงเทพฯ จะให้ผลลัพธ์ที่ดีกว่าในช่วงแรก แต่ในระยะยาวการลงทุนที่เน้นเมืองรองกลับสร้างผลตอบแทนได้มากกว่า โดยเริ่มแซงขึ้นมาในช่วงปี 2045–2050

ผลการจำลองนี้สะท้อนว่า การพัฒนาเมืองรองอาจต้องใช้เวลาในการสร้างผลตอบแทน แต่เมื่อมีเงินลงทุนมากเพียงพอ และระบบเศรษฐกิจของแต่ละเมืองเริ่มเชื่อมโยงกัน ประโยชน์ที่เกิดขึ้นก็อาจสูงกว่าการกระจุกตัวของการลงทุนในเมืองหลวงเพียงแห่งเดียว

อย่างไรก็ตาม ตัวเลขทั้งหมดเป็นผลจากแบบจำลองภายใต้สมมติฐานที่กำหนด จึงควรใช้เป็นข้อมูลประกอบการพิจารณานโยบาย มากกว่าจะนำไปใช้เป็นสูตรสำเร็จในการแบ่งสัดส่วนงบประมาณ

สำหรับทิศทางการลงทุน กรุงเทพฯ ควรได้รับการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานที่ช่วยลดต้นทุนจากความแออัดและรับมือกับความเสี่ยงจากภัยพิบัติ ส่วนเมืองรองควรได้รับการลงทุนในโครงสร้างพื้นฐานที่ช่วยต่อยอดจุดแข็งเดิม และดึงดูดกิจกรรมทางเศรษฐกิจใหม่ๆ เข้ามาในพื้นที่

เพราะการสร้างถนนหรือโครงสร้างพื้นฐานเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ หากขาดธุรกิจ แรงงาน และบริการที่ช่วยให้ระบบเศรษฐกิจของเมืองเติบโตไปพร้อมกัน

ท้ายที่สุด ประเทศไทยยังคงต้องการกรุงเทพฯ ที่แข็งแกร่ง แต่ขณะเดียวกันก็ต้องการเชียงใหม่ ขอนแก่น ชลบุรี ภูเก็ต และเมืองอื่นๆ ที่สามารถเติบโตได้ด้วยศักยภาพของตัวเอง

ถึงเวลาเปลี่ยนจากการพึ่งพาเครื่องยนต์เศรษฐกิจเพียงตัวเดียว มาเป็นการสร้าง “เครือข่ายเครื่องยนต์หลายตัว” ที่ช่วยกันขับเคลื่อนเศรษฐกิจไทยให้เติบโตอย่างทั่วถึง

เพราะหากการเติบโตของประเทศยังต้องรออยู่ที่เมืองเดียว โอกาสทางเศรษฐกิจของคนทั้งประเทศก็อาจยังถูกจำกัดอยู่ในพื้นที่เดิม